گردش خون عمومی وششی
دستگاه گردش خون شامل تمام رگهای بدن به استثناء رگهای لنفی بوده و یک سیستم بسته محسوب میگردد و بنابراین سلولها و اجزای خون هرگز از رگها خارج نمیگردند. لازم به یادآوری است که در بسیاری از بی مهرگان، سیستم گردش خون، یک سیستم باز محسوب میگردد.
بدن یک فرد بالغ بطور متوسط دارای ۴٫۷ تا ۵٬۷ لیتر خون میباشد، که در برگیرنده پلاسما، سلولهای قرمز خون، سلولهای سفید خون، و سایر اجزاء میباشد.
قلب
قلب یکی از اجزای اصلی دستگاه گردش خون در انسانهاست و با ضربانهای خود خون را در رگها جاری میسازد. بجز ماهیها که دستگاه گردش خون ساده دارند، دیگر مهرهداران دارای گردش خون مضاعف هستند. در جریان خون ساده خون تیره که تراکم دیاکسیدکربن بالا دارد، به قلب میآید. با ضربان قلب به آبششها رفته و پس از اینکه گازها را مبادله کرد بدون بازگشت به قلب، به طرف بافتهای بدن میرود. در گردش خون مضاعف خون حاوی دیاکسیدکربن بالا پس از قلب به ششها رفته اکسیژن و دیاکسیدکربن را مبادله میکند و به قلب باز میگردد. پس از آن به گردش عمومی خون هدایت میشود و به سمت بافتها و اندامها میرود. قلب خزندگان، پرندگان و پستانداران چهار حفرهای میباشد. دو حفرهٔ بالا، دهلیز و دو حفرهٔ پایین بطن نام دارند. خون از سمت راست قلب به سمت ششها میرود که این مسیر را گردش خون کوچک ششی مینامند. خونی که از ششها میآید به سمت چپ قلب وارد میشود و از آنجا به سایر نقاط بدن منتقل میشود، این گردش را گردش بزرگ مینامند.
ساختمان قلب
قلب به وسیلهٔ دو صفحهٔ عمود برهم به چهار حفره تقسیم میشود، دهلیز چپ و راست، بطن چپ و راست. دهلیز راست در قدام دهلیز چپ قرار دارد و بطن راست در قدام بطن چپ. دیواره قلب شامل سه لایه است:
- لایهٔ خارجی احشایی از پریکارد سروزی (اپیکارد)
- لایهٔ میانی ضخیم از عضلهٔ قلب (میوکارد)
- لایهٔ نازک داخلی (اندوکارد)
لایه داخلی پوشش حفرههای دهلیز و بطن است. لایه میانی ماهیچهای و ضخیم، بخش قابل انقباض قلب است و لایه خارجی پوشش پیوندی یا آبشامهٔ قلب را میسازد. بافت گرهی نوع دیگری از بافت ماهیچهای در قلب است که کار هدایت و تولید تحریکهای قلبی را بر عهده دارد.
ویژگیهای ماهیچهٔ قلب
میوکار دهلیزها و بطنها به شکل تارهایی ماهیچهای و مستقل به انقباض در میآیند. تارهای ماهیچهای به هم متصل هستند و تحریک را به یکدیگر منتقل میکنند. بافتی عایق در محل اتصال ماهیچهٔ دهلیزها به ماهیچهٔ بطنها وجود دارد و از انتشار تحریک بجز طریق بافت گرهی خودداری میکند. قلب ماهیچهای است خودکار وبافت گرهی مرکز بوجود آمدن تحریک و انقباض آن است. سرعت انقباض قلب وابسته به اعصاب قلب است. منقبض شدن ماهیچهٔ قلب سیستول نامیده میشود و دیاستول بازگشت آن به حال آرامش است.و...
بافت گرهی و خودکار قلب
بافت گرهی (بافت هادی به خاطر نقش هدایت کنندهٔ آن) میوکارد قلب را تحریک میکند. همهٔ تارهای ماهیچهای قلب در جنین قادر به انقباض هستند، ولی با تمایز یافتن بافت ماهیچهای قلب و افزایش قدرت انقباض تارها، این خاصیت میوکارد از بین میرود و فقط بافت گرهی قلب است که این ویژگی را حفظ میکند. بافت گرهی قلب از یک گره سینوسی - دهلیزی، یک گره دهلیزی - بطنی و رشتههایی در دیوارههای بین دو بطن و درون میوکارد بطنها ساخته شده است. گره اول که گره پیشاهنگ نامیده میشود جایگاه آغاز تحریکات طبیعی قلب است. محل این گره در پشت دیوارهٔ پشتی دهلیز راست، زیر منفذ بزرگ سیاهرگ زبرین است. گره پیشاهنگ بزرگتر از گره دهلیزی - بطنی است. تحریک تارهای ماهیچهای این گره متناوب و خودبخودی است، به سایر تارهای بافت میوکارد قلب منتقل شده، آنها را به انقباض در میآورد. گره دهلیزی – بطنی کمی متمایل به دهلیز راست و در حد فاصل بین دهلیزها و بطنها است. رشتههایی از بافت گرهی، گرههای سینوسی – دهلیزی و دهلیزی - بطنی را به هم متصل میکنند. تحریک در گره سینوسی – دهلیزی ایجاد شده تمام ماهیچهٔ دهلیزها را فرا میگیرد، به گره دهلیزی – بطنی میرسد و به تارهای گرهی دیوارهٔ بین دو بطن منتقل میشود. سپس به نوک بطن و سراسر بافت گرهی میوکارد منتقل میشوند و سرانجام در میوکارد قلب انتشار مییابند. سرعت انتشار تحریک در گره دهلیزی – بطنی و تارهای بین دو بطن کم است و در شبکهٔ گرهی دیوارهٔ میوکارد زیاد. تحریک همزمان در ماهیچهٔ هر دو بطن پخش میشود.
گردش خون
شریانها و ورید های دستگاه گردش خون انسان جریانی پیوسته و تقریباً بدون نوسان را به مویرگها میرسانند به این صورت که دیواره کششی شریان های بزرگی نظیر آئورت فشار خون پمپ شده توسط قلب در هر ضربان را در دیواره های ارتجاعی برای چند دهم ثانیه ذخیره میکنندو سپس تدریجاً آن را به خون وارد میکنند تا جریانی یکدست نهایتاً به مویرگ ها برای تبادل مواد برسد.گفتنی است افزایش سن چنانچه موجب رسوبگذاری چربی یا بطور کلی آرتریو اسکلروز شود این خاصیت کمرنگ تر شده و اختلاف فشار سیستولی و دیاستولی بارز تر میشود
در گردش عمومی خون که از بطن چپ آغاز می شود و به دهلیز راست ختم می شود، همه سرخرگها خون روشن و همه سیاهرگها خون تیره دارند.
در گردش ششی خون که از بطن راست آغاز و به دهلیز چپ ختم می شود، همه سرخرگها خون تیره و همه سیاهرگها خون روشن دارند.
گردش خون جفت از طرف مادر جزء گردش عمومی و از طرف جنین شبیه به گردش ششی است؛ یعنی سرخرک مادری خون روشن و سیاهرگ مادری خون تیره دارند، ولی سرخرگهای بند ناف (بند ناف دو سرخرگ دارد) خون تیره دارند و سیاهرگ بند ناف خون روشن دارد. به این ترتیب، بند ناف دو رگ با خون تیره و یک رگ با خون روشن دارد.
